Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) to jeden z najwybitniejszych twórców polskich XX wieku. Genialny artysta i zręczny prowokator. Malarz, rysownik i fotografik, dramaturg i powieściopisarz, filozof, teoretyk i krytyk sztuki; autor estetycznej teorii Czystej Formy; członek pierwszej polskiej grupy awangardowej Formiści; twórca Firmy Portretowej.

Twórczość dramatopisarska przyniosła Witkacemu światową sławę, stawiając go w szeregu prekursorów awangardy teatralnej drugiej połowy XX wieku, oprócz tego największym jego dziełem pozostaną z pewnością portrety pastelowe. Namalował ich ponad pięć tysięcy; do dziś znamy tylko ułamek tej gigantycznej całości. Reszta albo poginęła w czasie wojny (spłonął na przykład cały zbiór Boya-Żeleńskiego, około 600 prac rysunkowo-malarskich), albo nadal gdzieś wisi czy leży, być może poza świadomością właścicieli. Dla wielu ludzi, w tym niejednego z przyjaciół, kartony te długo nie przedstawiały specjalnej wartości poza sentymentalną. Dopiero po latach stały się prawdziwym rarytasem kolekcjonerskim.

W kwietniu 1925 roku Witkacy pisał: “Wystawiam tego roku same portrety, ponieważ moich kompozycji nikt nie ceni, nie potrzebuje i nie kupuje, a krytyka je przemilcza albo pisze o nich rzeczy nieistotne, a nawet czasem bzdury. Portret może być tak samo dziełem Czystej Formy, jak pejzaż, martwa natura czy kompozycja - może, ale dziś przeważnie nie jest. Przedmioty wyobrażone na obrazach to tylko wskaźniki napięć kierunkowych mas kompozycyjnych. Ale są różne stopnie zużytkowania natury. Albo się jej człowiek poddaje i wtedy nie jest artystą, albo używa jej tylko jako pretekst - między tymi ostatecznościami jest cała skala wartości pośrednich.”

Skarżąc się na trudy pracy z klientami, Witkacy pisze o przyjętych przez siebie zasadach współpracy i formułuje plan Regulaminu: “Ponieważ, jak mi to kiedyś w tramwaju powiedział Axentowicz, portrecista powinien mieć nerwy jak postronki, stworzyłem sobie regulamin, który ma pozory humorystyki, a jest wynikiem ponurych doświadczeń. Najtrudniej jest zadowolnić całą rodzinę: ciotka mówi, że lewe oko jest złe, babcia, że usta, a wuj, że nos. Najlepiej wygnać wszystkich, machać w obecności modela gumką w powietrzu i po chwili zawołać rodzinę znowu. Na pewno będą zadowoleni. W ogóle nigdy nie wiadomo, czym kogo zadowolnić można. - "Ale czemu moja córeczka taka smutna" albo: "czyż ona jest taka brzydka", albo: "jestem stanowczo za ładna - wstydzę się męża" itd., itd. Porywa dzika rozpacz. Znałem pana, który wydarł mi węgiel i zaczął poprawiać rysunek, mrucząc z niezadowolenia.

Dlatego przyjąłem zasadę: Klient musi być zadowo1ony. Wszelka krytyka i poprawki na żądanie są wykluczone, ale za to model lub jego otoczenie może odrzucić portret, o ile ten się nie podoba, i zamówić drugi, o ile ja to wytrzymam. Ale zaczęły się takie rzeczy, że np.: robiłem dwa do trzech rysunków, a następnie przyjmowano pierwszy, tak jak gdyby chciano mnie wypróbować, czy aby pierwszego nie robię tak sobie, a dopiero przyciśnięty przez chytrego klienta do muru, widząc, że go na złą robotę nie nabiorę, robię "naprawdę". Dlatego § 2 brzmi teraz: Model zobowiązany jest przed zaczęciem portretu złożyć zadatek w sumie 1/3 ceny. W razie odrzucenia portretu, model traci zadatek.

Oczywiście, to nie stosuje się do ludzi, którzy z góry oświadczą, że nie będą stosowali wyżej wspomnianej metody. Ale najlepiej lubię powiedzenie: ‘Zapisz pan sobie numer telefonu i maluj pan, jak chcesz, he! he!’ Takiemu klientowi ze wzruszenia czasem zupełnie normalny portret zrobię za psie pieniądze, jak za Czystą Formę.”

Zasady działania Firmy Portretowej zostały przedstawione po raz pierwszy w 1924 roku z okazji wystawy w Salonie Garlińskiego, a dwa Regulaminy pojawiły się w latach 1928 i 1932.

Witkacy podzielił swoje obrazy na pięć podstawowych kategorii:

• Typ A: osoba portretowana była przedstawiona realistycznie, bez przerysowań, bez cienia karykatury, jedynie tło portretów mogło być bardzo fantastyczne: dziwne postacie zwierzęce, bujna i niespotykana roślinność, itp.
• Typ B: również dokładne ujęcie portretowanego, jednak z niewielką dozą podkreślenia charakterystycznych cech portretowanego.
• Typ C: przeznaczony głównie dla przyjaciół i znajomych; artysta wykonywał je na spotkaniach towarzyskich, czasami pod wpływem narkotyków i alkoholu. Były to kompozycje abstrakcyjne, zbliżone do Czystej Formy.
• Typ D: To samo co w Typie C jednak bez pomocy jakichkolwiek środków odurzających.
• Typ E: zupełna dowolność w portretowaniu, według zamierzeń artysty.

Oprócz wymienionych powyżej głównych typów, są również portrety w kategoriach mieszanych, będące połączeniem dwóch typów. Artysta dopisywał też inne znaki, określające wpływ dodatkowych czynników na proces twórczy, np.: Co - kokaina, FBZ - fajka bez zaciągania, NP 3 - 3 dni bez picia alkoholu, cof. - kawa, pyfko - piwo, itp. Na niektórych portretach można także odnaleźć niesklasyfikowane w Regulaminie oznaczenie Typ U - co jak wyjaśniał autor - dotyczyło dzieła, przy którego malowaniu miał poczucie upadku talentu.

Analizując portrety warto zwrócić uwagę, że wprowadzenie kodów literowo-cyfrowych tak naprawdę klasyfikuje prace artysty w dwóch głównych kategoriach: część większa, bardziej realistyczna i użytkowa oraz część mniejsza, bardziej okazjonalna i zbliżona do założeń Czystej Formy. Chociaż Witkacy często deklarował rezygnację z twórczości artystycznej na rzecz wykonywania portretów na zamówienie, to w rzeczywistości Firma Portretowa stanowiła system drobiazgowo przemyślany, oparty na stopniowaniu wzrostu czynników formalnych w realistycznym modelu wyjściowym.

Specjalny cennik opracowany razem z Regulaminem Firmy ustalał ceny dla poszczególnych typów, przy czym najdroższy był typ A - portrety realistyczne, jak sam autor mówił “wylizane”, w których głównie chodziło o biegłość ręki; ponieważ ich nie lubił, kosztowały 350 złotych, tyle co dobra pensja urzędnicza. Portrety typu C, które Witkacy malował z własnej inicjatywy, ceny nie miały. Na przełomie lat 20-tych i 30-tych Firma Portretowa stała się głównym źródłem utrzymania artysty.

	Typ A - Fałsz kobiety (Maryla Grossmanowa i autoportret). 1927. Olej na płótnie.		Typ A - Portret Włodzimierza Nawrockiego na tle kompozycji pejzażowej. 1926. Pastel na papierze.
Typ B - Portret Juliana Tuwima. 1929. Pastel na papierze.		Typ C - Portret Michała Choromańskiego. 1930. Pastel na papierze.		Typ C - Portret pani Żukotyńskiej. Sfinks. 1928. Pastel na papierze.
	Typ D - Portret Teodora Białynickiego-Biruli. 1928. Pastel na papierze.		Typ E - Portret Neny Stachurskiej. 1929. Pastel na papierze.